Czy razem można coś osiągnąć?


Od początku powstania obszarów prawnie chronionych istnieją konflikty pomiędzy różnymi stronami, których ten obszar dotyczy. Jednym ze szczególnych rodzajów co najmniej sporu, jest spór pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego a szczególnie gmin oraz podmiotami zajmującymi się obszarami chronionymi (zarządcy, ustawodawca, organy nadzoru itd.) . Spór ten jest szczególnie widoczny z chwilą ukształtowania się samorządu gminnego w obecnej postaci, który gminom zapewnia spory obszar podmiotowości, uprawnień ale i nakłada sporo obowiązków. Szczególnym rodzajem sporu jaki można zauważyć na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat jest konflikt pomiędzy gminami a Parkami Narodowymi. W większości przypadków, konflikt dotyczy konkretnej sprawy i miejsca. Jednakże istnieje pewna wspólnota obszarów problemowych jak i potrzeba wywierania większego nacisku oraz chęć bycia bardziej słyszalnym zrodziło to potrzebę grupowego działania w relacji JST a PN. Przykładem takiego działania jest fakt powołania do życia przez gminy podmiotu pod nazwą: Stowarzyszenie Samorządów Polskich Współdziałających z Parkami Narodowymi oraz Samorządów posiadających na swym terenie inne obszary prawnie chronione.

Warto się tej inicjatywie przyjrzeć, gdyż, mimo iż w chwili obecnej aktywność tej organizacji jest bardzo niska to jednak inicjatywna wydaje się być niezwykle cenna a organizacja na swoim koncie może zaliczyć kilka poważnych sukcesów.

Stowarzyszenie zostało powołane do życia w roku 1999. Jak piszą autorzy publikacji wydanej przez Stowarzyszenie (Samorządy i ich stowarzyszenia w ochronie parków narodowych, Mosina 2002) organizacja z ruchu protestu przekształciła się w kompetentnego partnera dla poszczególnych parków i administracji rządowej. Inicjatywa została zawiązana w gminie Smołdzino na terenie, której znajduje się Słowiński PN. W pierwotnej wersji nazwa i cele wyrażały inicjatywę tylko w odniesieniu do Parków Narodowych. Następnie w 2001 r. rozszerzono działalność na pozostałe obszary prawnie chronione.

Pomimo, iż inicjatywna wyszła z gminy Smołdzino pierwszą siedzibą była Mosina, następnie Białowieża a w chwili obecnej Lutowiska. Członkiem organizacji może być każda jednostka samorządowa na terenie, której znajduje się obszar chroniony. W historii organizacji przeważają gminy i znajduje się też kilka powiatów. Jak podają autorzy strony internetowej głównym celem działalności Stowarzyszenia jest likwidacja źródeł konfliktów na styku: tereny prawnie chronione, a społeczności lokalne, poprzez kształtowanie prawa i świadomości społecznej.

Analiza dokumentów Stowarzyszenia wskazuje, że pierwsze ok.10 lat działalności to okres dość dynamicznej aktywności oraz kilku sukcesów. Po przełomie roku 2009/2010 można zauważyć znaczący spadek aktywności podejmowanych inicjatyw. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że, mimo iż jak powyżej wskazano wyrosła ze środowiska protestu samorządowego to szybko przyjęła dojrzałą postawę nastawioną nie na jednostronny głos, lecz współdziałania z podmiotami i osobami zajmującymi się obszarami chronionymi. Element współpracy widoczny zresztą jest już w samej nazwie organizacji („współdziałających”). Do interesujących owoców działania organizacji należy zaliczyć wydanie przywołanej powyżej dojrzałej publikacji pt. Samorządy i ich stowarzyszenia w ochronie parków narodowych. Publikacja jest pracą zbiorową w formie książkowej. Zespół redakcyjny obejmuje osoby ze świata nauk przyrodniczych, prawa, socjologii oraz członków Stowarzyszenia a więc aktywnych pracowników JST. Stowarzyszenie podejmowało wiele inicjatyw legislacyjnych w tym zwłaszcza uczestniczyło w tworzeniu nowelizacji Ustawy ochronie przyrody z 2004. Część postulatów organizacji została uwzględniona w znowelizowanej ustawie, choć część nie.

Ze sprawozdań publikowanych przez Zarząd wynika, że organizacja współpracowała z wieloma różnorodnymi podmiotami administracji państwowej (np. Instytut Gospodarki Przestrzennej i Mieszkalnictwa, Ministerstwo Ochrony Środowiska, Główny Konserwator Przyrody itd.), ale i z innymi organizacjami np. Stowarzyszenie „Partnerzy dla samorządu”, Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej itd. Stowarzyszenie wykazuje aktywność na płaszczyźnie publicystycznej, edukacyjnej oraz stara się uczestniczyć w pracach legislacyjnych. Organizacji udawało się pobudzić innych niż członkowie JST do aktywności, czego przykładem jest uczestnictwo ponad stu przedstawicieli JST z woj. podlaskiego i warmińsko-mazurskiego w debacie w Sejmie nt. nowelizacji ustawy o ochronie przyrody w 2012 roku.

Jak wyżej wspomniano okres aktywności datuje się zwłaszcza na pierwsze 10 lat istnienia. Ze sprawozdań składane przez Zarząd wynikają tarcia wewnątrz organizacji, których jedną z przyczyn jest kadencyjność władz samorządowych (po zmianie władz w samorządach często dochodzi do wycofania aktywności formalnego członka Stowarzyszenia). Pomimo, że w ostatnich 10 latach aktywność organizacji znacząco spadła to na uwagę zasługuje przede wszystkim propozycja wprowadzenia „subwencji środowiskowej”, jako instrumentu kompensującego ograniczenia związane z istnieniem na terenie danej jednostki JST obszaru prawnie chronionego. Niestety jak dotąd organizacji nie udało się uzyskać akceptacji swojego pomysłu.

Pokrótce przedstawiony rys działalności organizacji jest pozytywnym, cennym, ale jednak wyjątkiem wspólnego działania i współdziałania różnych środowisk ze sobą, celem wypracowywania jak najlepszych rozwiązań dla terenów z obszarami chroniącymi przyrodę.

Niewątpliwe działanie w szerszej grupie jest lepiej słyszalne i istnieje pilna potrzeba wypracowywania konsensualnego stanowiska pomiędzy społecznością lokalną a szeroko rozumianymi obrońcami przyrody. Żal, że idea współdziałania jest tak rzadka i napotyka na tak wiele przeszkód.

Janusz Otulak
Lipiec 2018