„Współpraca Parku Narodowego z otoczeniem społeczno-gospodarczymjako przykład i laboratorium Obszaru Zrównoważonego Rozwoju”


Kwestia racjonalizacji eksploatacji zasobów przyrodniczych w związku ze stanem świadomości środowiskowej i odpowiedzialności za to środowisko (a nie np. ochroną własności lub zasobów strategicznych z punktu widzeniu władcy czy państwa) pojawia się w dyskusji powszechnie stosunkowo niedawno , bo od końca XIX w. Po odrodzeniu się Polski po I Wojnie Światowej powstają instytucje , publicystyka , nauka związana z ochroną przyrody. Przykładem jest periodyk „Ochrona Przyrody” z roku 1921 gdzie dr Jan Nowak zwracał uwagę na potrzebę ochrony cisów które „Cieszą się one tu ochroną zarówno p.leśniczego , jak i właścicieli , u których tradycyjnym , rodzinnem są poszanowaniu

Zatem „poszanowanie” w związku z eksploatacją zasobów są myślą znacznie wcześniejszą niż jej instytucjonalne formy. Szczególne nasilenie dyskusji w kwestii ochrony środowiska naturalnego można zauważyć po II wojnie światowej. W tym też kontekście tj. korzystania z zasobów przyrodniczych od niedawna funkcjonuje nowe pojecie jakim jest „zrównoważony rozwój”. Pojęcie to wprowadza element pewnej progresji, a więc nie tylko korzystanie z zasobów na rzecz aktualnego trwania lecz również rozrostu , powiększania się ,nowych sposobów prowadzenia gospodarki ludzkiej. Powyższe pojęcie łączy więc ze sobą potrzebę gospodarki ludzkiej przy jednoczesnej próbie określenia tempa tego rozwoju w taki sposób aby gospodarka ludzka nie wpływała negatywnie na środowisko naturalne. W sposób wyraźny podejście do równoważenia interesów gospodarczych w relacji do przyrody znalazło swoje odzwierciedlenie w dokumencie strategicznym w odniesieniu do całej Polski jakim jest Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

Gdyby zastosować inne słowo bliskoznaczne to nasuwają się takie pojęcia jak : harmonia , homeostaza , równowaga itd. W odniesieniu do układów biologicznych pojęcia te definiowane są jako tendencje układów biologicznych do opierania się zmianom, trwania w stanie równowagi. Podstawą trwania w stanie równowagi układów biologicznych są wzajemne sprzężenia zwrotne które niewątpliwie występują w relacji człowiek-przyroda. Jednakże czy pojecie równowagi znane z pojęć przyrodniczych można tak samo rozumieć w przypadku pojęcia „zrównoważonego rozwoju”? W pojęciu tym z pewnością mieszczą się mechanizmy związane ze sprzężeniami zwrotnymi , ale i coś więcej co jest związane z kulturą ludzką (rozwój). Zatem pojęcie to nie może być rozumiane w sposób tożsamy jak równowaga w układach przyrodniczych. Wobec powyższego istotnym elementem pojęcia zrównoważonego rozwoju musi być świadomość ludzka, kultura i to ona powinna wyznaczać granice pomiędzy gospodarką ludzką a stanem środowiska naturalnego szeroko rozumianego. Innymi słowy rzec można , że zrównoważony rozwój to dobrowolne samoograniczenie związane z eksploatacją zasobów. Dyskusja nad pojmowaniem , określaniem tej równowagi jest bardzo istotna ponieważ daje się zauważyć znaczące upolitycznienie tego pojęcia i używanie zgodnie z własnym , aktualnym interesem . Z jednej strony można zauważyć pojmowanie tej równowagi jako najdalej idące ograniczenia gospodarki ludzkiej , powrotu do pewnego prymitywizmu na rzecz zachowania zasobów przyrodniczych , z drugiej strony daje się zauważyć tendencję do dewaluacji pojęcia jako groźne dla rozwoju społecznego i gospodarczego. Wydaje się , że granica pomiędzy rozwojem gospodarczym a poszanowaniem środowiska naturalnego powinna być ustalana w drodze dyskusji i szeroko rozumianego konsensusu. Pojęcie zrównoważonego rozwoju jako takie jest w istocie neutralne tylko ,że strony dyskusji każdorazowo rozumieją je w sposób użyteczny dla siebie. W ramach projektu „Model działalności parków narodowych w szerszym otoczeniu społeczno-gospodarczym „ konsultacji poddano koncepcję tzw. Obszaru Zrównoważonego Rozwoju (OZR) tj. pewnego terytorium na którym podejmuje się próbę wypracowania granicy w koncepcji zrównoważonego rozwoju.

Zatem jest to próba odpowiedzi na pytanie co o tak zarysowanej koncepcji sądzi społeczność lokalna (przedstawiciele samorządów i PN). Wobec powyższego wypracowanie koncepcji OZR jest próbą odpowiedzi na pytanie czy pogłębiona współpraca na tak pojętym obszarze będzie prowadziła do kompensowania kosztów związanych z ochroną przyrody i ograniczeniami.

Należy nadmienić ,że próby tworzenia lokalnych partnerstw w związku z ochroną przyrody jest podejmowana w innych krajach. Za przykład takiej próby może posłużyć sposób zarządzania i relacją z interesariuszami w parku narodowym Peak District w Wielkiej Brytanii. Powyższy Park w tym zakresie wdrożył następujące rozwiązania:

– utworzenie odrębnego od zarządu Parku podmiotu pod nazwą NLP (Local Nature Partnership – Lokalne Partnerstwo Przyrodnicze)

– utworzenie tzw. konstytucji dla partnerstwa jako dokumentu mający obrazować cele dla stron partnerstwa. Celem partnerstwa jest zarządzanie w sposób chroniący przyrodę przy korzyściach zarówno dla lokalnej gospodarki , jak i mieszkańców samego Parku i najbliższej okolicy.

– zarządzenie partnerstwem (NLP) przez Radę składającą się z przedstawicieli Parku i lokalnego środowiska

– partnerstwo zajmuje się bezpośrednim zarządzaniem określonymi obszarami Parku. Obszary te wcześniej zostały wyznaczone przez Park i uzgodnione z interesariuszami

– negocjacje ws. partnerstwa zostały opracowany przez Park na co otrzymał dodatkowe fundusze

– lokalne partnerstwo jest organizmem dodatkowo wspieranym przez rząd centralny

W zakresie bezpośrednich relacji pomiędzy Parkiem a mieszkańcami wdrożono między innymi następujące mechanizmy:

– wspieranie rolników przez Park w dostępie do dotacji z budżetu centralnego (dotacje dla rolników za gospodarowanie technikami przyjaznymi dla środowiska) poprzez wypełnianie wniosków , udostępnianie dokumentacji , analiz itd.

– dotacje udzielane bezpośrednio przez Park rolnikom na projekty promujące ochronę przyrody o niewielkiej skali

– poszukiwanie rolników i właścicieli ziemskich w celu udostępniania własnych gruntów turystom

– promowanie agroturystyki

Powyżej przytoczony przykład wydaje się zawierać niektóre rozwiązaniu związane z prezentowaną ideą OZR. Zauważyć jednak należy , że w powyższym rozwiązaniu z UK ciągle występuje zachęta w postaci dodatkowego finansowania oferowanego przez rząd centralny.

W Polsce porównywalne do Wielkiej Brytanii konstrukcje formalnie nie istnieją (nie ma określonej formalnie struktury w którą mogą wejść podmioty gospodarujące na danym obszarze). Jednakże w praktyce PN muszą wchodzić w różnorakie porozumienia z pozostałymi interesariuszami tworząc lokalne i doraźne związki ponieważ wynika to z bieżących potrzeb czy wręcz konieczności. Dotyczy to jednakże pojedynczej , określonej sprawy a nie całego spektrum zagadnień. Ponadto fakt istnienia ograniczeń na terenie PN i w otulinie Parku już jest swoistym OZR-em tyle ,że nie posiadającym żadnej struktury (poza oczywiście Parkiem) ani nie dysponującym żadnymi narzędziami (prawnymi, finansowymi) do funkcjonowania. Wydaje się więc , że próba określenia czym OZR powinien być i jaki jest stosunek przyszłych jego uczestników (PN, samorządy ,organizacje itd.) jest jak najbardziej zasadny.

W ramach projektu przeprowadzono badanie ankietowe w zakresie wdrożenia idei OZR na obszarze PN w Polsce, konsultując zarówno przedstawicieli gmin „parkowych” jak i Parków Narodowych. Poniżej przedstawiono graficznie przedstawienie uzyskanych odpowiedzi na najważniejsze zagadnienia poruszone w ankiecie:

 

  1. Akceptuję ideę OZR

Z powyższego wykresu wynika bardzo wysoki odsetek akceptacji idei. Jednocześnie również wysoki odsetek badanych uważa , że wdrożenie idei będzie korzystne. Natomiast co do realizmu wdrożenia panuje wśród respondentów pesymizm ponieważ tylko za realne wdrożenie uważa 26% respondentów co obrazuje poniższy wykres:

2. OZR powinien być obszarem maksymalnie sformalizowanym (np. powołanie specjalną ustawą):

W powyższym pytaniu odpowiedzi respondentów rozkładają się prawie po równo. Jednocześnie powyższe pytanie należy powiązać z odpowiedziami na inne pytania gdzie aż 88% respondentów odpowiada , że minimalny zestaw mechanizmów jakie mają być realizowane przez OZR powinien być określony z zewnątrz tj. przez Ustawodawcę przy zachowaniu znaczącego wpływu tegoż OZR. Zatem respondenci uważają ,że Ustawodawca powinien określić pewne minimum jednakże nie narzucając wszystkich aspektów działania.

Respondenci uważają , że sformalizowanie OZR byłoby korzystne lecz jednocześnie wątpią w realność zaistnienia tego procesu. W odpowiedziach na wszystkie pytania wyraźnie przebija się opinia , że to co korzystne jest jednocześnie mało realne. Istnieje tu wyraźna korelacja.

Wnioski:

Analiza odpowiedzi ankietowych pozwala na sformułowanie kilku wniosków natury ogólnej:

a) Idea OZR jest interesująca dla badanych odbiorców pod dwoma generalnymi warunkami:

– uzyskaniem dodatkowego , dedykowanego do zadań finansowania

– stworzenia ram prawnych (formalizacja) ze strony władzy centralnej

b) OZR powinien być organizmem funkcjonującym na stałe

c) Przedmiotem działania OZR-ów powinno być :planowanie przestrzenne, układ transportowy, gospodarka wodno-ściekową i odpadami , edukacja , turystyka, ochrona przyrody, ochrona krajobrazu

d) OZR powinno zajmować się : planowaniem , finansowaniem , zarządzeniem

Parki Narodowe uważa się za swoiste laboratoria procesów przyrodniczych, z uwagi na nie zakłócanie ich przebiegu. Tym samem OZR może być swoistym laboratorium wypracowującym takie formy prowadzenia aktywności ludzkiej na terenie PN oraz w ich otoczeniu aby formy te , ich intensywność pozwalały zachowywać w „poszanowaniu” przyrodę oraz jednocześnie pozwalały na rozwój ludzkiej aktywności.

Zapraszamy do dyskusji